D4net Netwerk voor Dromers, Denkers, Durvers en Doeners

Het is geen ideologische revolutie. Deels is het een culturele revolutie, waarin jongeren in verzet zijn gekomen tegen de voor hen benauwende cultuur, waarin alles stagneert. Het is voornamelijk een revolutie tot het verkrijgen van liberale waarden: individuele vrijheid, vrijheid van meningsvorming, media et cetera, van verzet tegen de corruptie en het veiligheidsapparaat.
Verslag van de discussieavond over de opstand in Egypte op 17 februari 2011 bij D4net.
Ed Hollants van D4net heeft de laatste maanden de opstanden in het Midden-Oosten via internet op de voet gevolgd. Hij vertelt over zijn bevindingen.

Allereerst werden twee korte films gedraaid.
YouTube - People & Power - Egypt: Seeds of change
over de 6 april-beweging die ontstaan is nadat in november 2008 een staking in de textielindustrie in Mahallah in elkaar geslagen werd. Studenten uit de steden toonden zich solidair. Daarna hebben ze een organisatie opgebouwd. Ze lieten zich onder andere trainen dor Srdja Popovic, een ervaringsdeskundige van de jongerenbeweging Otpor! uit Servië.
YouTube - Egypt Burning - Standoff on the Nile geeft beelden van de opstand op het Tahrirplein.

Waarom vinden de opstanden nu plaats en waardoor werden ze een succes?

Het gaat om een samenloop van verschillende factoren. De jongeren die de aanzet tot deze opstand hebben gegeven waren zelf ook zeer verrast over het succes.
Allereerst speelde de situatie in de Arabische wereld zelf een rol. In de meeste landen in de Arabische wereld zijn al sinds de jaren ’70 dictators aan de macht. Deze kwamen aan de macht na een vaak linkse en/of nationalistische periode van vlak na de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Westerse koloniale machten. Tot de oliecrisis in de jaren ’70 bemoeide Amerika zich nauwelijks met het Midden-Oosten. De Verenigde Staten waren geen voormalig koloniale macht in het Midden-Oosten zoals Frankrijk en Engeland. Maar dit veranderde door de oliecrisis. De Verenigde Staten wilden uit eigen belang trachten het Midden-Oosten te beheersen om zo verzekerd te zijn van olie. Ook de koude oorlog en de positie van Israël speelde daarbij een rol. Sinds deze ontwikkelingen kregen Amerika en Israël in de Arabische wereld de schuld van alles wat slecht ging. De jongeren van nu hebben dat niet meer. Ze leggen de schuld van hun eigen situatie meer in hun eigen land. De jongeren verkeren in een stagnerende culturele situatie, vergelijkbaar met de jaren ’50 in Europa. Hun situatie is perspectiefloos en ze verlangen naar verandering.
Dit wordt versterkt doordat ze via facebook, twitter, televisie en dergelijke kunnen zien wat erin andere landen gebeurt en via deze media kunnen ze ideeën uitwisselen. Facebook en twitter zorgen bovendien voor een communicatievorm die niet beheerst wordt door het regime.
Ook de liberalisering van de economie in Egypte vormde een belangrijke oorzaak van de opstand. Mubarak’s zoon, Kamal, heeft geen legerachtergrond. Hij heeft een groot aantal ‘graaiers’ binnen de regering en binnen de National Democratic Party, de partij van Mubarak, gehaald. De oude top graaide ook wel, maar ze hadden hierin nog wel bepaalde culturele normen en waarden. De nieuwe top ging alleen maar voor het graaien. Er ontstond een vorm van ongekende corruptie. Dat wekte de woede van de bevolking. Onder druk van het leger heeft Mubarak deze mensen in de eerste weken van de opstand uit de regering gegooid. Nu vinden er onderzoeken naar hun handelen plaats. Door de liberalisering van de economie is de situatie van de middengroepen in Egypte sterk verslechterd.
Egypte was altijd hèt politieke, culturele en economische centrum van de Arabische wereld, maar de laatste twintig jaar is haar positie verzwakt. Egyptenaren verlangen ernaar om weer een belangrijke rol te spelen.
Al deze factoren samen hebben geleid tot de explosie van begin 2011.

Wat zijn de kenmerken van deze revolutie?

De Egyptische revolutie (net zoals die in Tunesië) kent geen leiders, geen ideologie en geen partij.
De opstandelingen op het Tahrirplein hebben het volgehouden om geen leider naar voren te schuiven, ondanks druk van buitenaf. Zelfs een zender als Al Jazeera, die bijzonder sympathiek stond tegenover de revolutie, bleef maar in interviews met activisten hameren op het probleem van het ontbreken van een leider. Activisten bleven benadrukken dat het hier gaat om een ‘volksopstand’, waarin ‘gebeurt wat het volk wil’, waarin het Tahrirplein beslist.
Onder andere doordat geen enkele politieke partij haar ideologisch stempel op de opstand kon drukken werd de opstand een succes. Er werd opgeroepen om geen vlaggen van partijen naar het Tahrirplein mee te nemen en iedere groepering heeft zich daarbij neergelegd. Met name het Moslimbroederschap heeft ervoor gekozen zich niet speciaal te profileren. Op deze manier hoopte het ingrijpen door de machthebbers te voorkomen en de opstand een goed gezicht naar buiten te geven.
Het is geen ideologische revolutie. Deels is het een culturele revolutie, waarin jongeren in verzet zijn gekomen tegen de voor hen benauwende cultuur, waarin alles stagneert. Het is voornamelijk een revolutie tot het verkrijgen van liberale waarden: individuele vrijheid, vrijheid van meningsvorming, media et cetera, van verzet tegen de corruptie en het veiligheidsapparaat
Angst en verdeeldheid waren tijdens de revolutie verdwenen. Christenen, Islamieten en seculieren werkten samen. Angst om opgepakt en gemarteld te worden verdween. Elke onderlinge verdeeldheid werd weggevaagd door het overkoepelende belang. Het was een belangrijke factor dat de Egyptenaren hun leven letterlijk voor deze revolutie wilden inzetten. Hierdoor werd de overheid schaakmat gezet. Hun enige uitweg hier uit, geweld, kon alleen maar leiden tot een enorme slachtpartij. Dit is mede onder druk van Amerika voorkomen.

Wat kunnen we van de Egyptische revolutie leren?

Hoe je ook denkt over verzet en welke middelen zoals facebook je ook tot je beschikking hebt, uiteindelijk blijkt dat het altijd nodig is openbare ruimte, zoals een plein, te veroveren. Een overheid kan nooit accepteren dat (een deel van) de bevolking een deel van de openbare ruimte verovert. Daarnaast blijkt dat een bevolking die tot het uiterste wil gaan en als nodig zelfs hun eigen leven wil inzetten, onverslaanbaar is.
Bij de opstanden in het Midden-Oosten is heel sterk het zelflerende vermogen van mensen te zien. Binnen een mum van tijd werden EHBO-posten en eetvoorzieningen georganiseerd. Het Moslimbroederschap heeft hierin veel ervaring opgedaan bij hun werk in buurten, maar tijdens deze opstand werd alles zonder bevelsstructuur opgezet. Heel slim en snel werd er op situaties ingespeeld en werden er oplossingen gevonden. Het werd niet van bovenaf georganiseerd, iedereen zocht een eigen taak. Iedereen die voor het eerst keer op het Tahrirplein kwam voelde de energie, voelde waar mensen zelf toe in staat zijn.
Ook de eisen van de opstandelingen zijn meegegroeid. In het begin was de afschaffing van de noodwet de eis. Door de kracht van de organisch georganiseerde groep werd snel aangevoeld dat de tijd rijp was voor meer en werden de eisen opgeschroefd. Een kleine groep deed een voorstel, op het plein volgde overal discussies en meestal gingen alle demonstranten daar vervolgens in mee.
De kracht lag in de openheid van de organisatie vanuit de basis waaraan iedereen deel kon nemen. Juist het ontbreken van een hiërarchische organisatiestructuur maakte de opstand sterk.
Ook het volhouden van de geweldloze actievorm is erg belangrijk geweest. Alleen bij aanvallen op demonstranten werd ter zelfverdediging beperkt geweld gebruikt.

Wat zijn de gevolgen van de Egyptische revolutie?

Egypte is van groot belang in de Arabische wereld. Egypte was altijd het gidsland. Deze revolutie zal een enorm effect hebben op de machtsverhoudingen in de Arabische wereld en daarmee op die in de hele wereld. De Amerikaanse hegemonie over het Midden-Oosten is doorbroken, deze zal nooit meer op dezelfde manier hersteld worden.
De revolutie moet zich nu gaan verdiepen. Zij keert zich nu tegen het economische model van Egypte. Er zijn veel stakingen. De jongeren uit de middenklasse strijden voor meer vrijheid en voor een democratisch systeem. Hun economische situatie is niet zo slecht als die van bijvoorbeeld de arbeiders in de textiel- en metaalindustrie. Als de arbeiders in opstand komen is een sociale revolutie in zicht. Het is goed dat de revolutie zich in deze volgorde ontwikkelt. Op een andere manier was het nooit mogelijk geweest om de deelname zo breed te organiseren en om Mubarak tot aftreden te dwingen.
Voor de Egyptenaren is het nu belangrijk dat de macht van het leger doorbroken gaat worden. Het Egyptische leger heeft veel economische belangen. Haar situatie is vergelijkbaar met het leger in Turkije. Het is belangrijk om de civiele maatschappij te versterken. Dat zal nog heel moeilijk zijn. In wezen heeft er in Egypte een militaire staatsgreep plaatsgevonden, waarbij de grondwet is afgeschaft en het parlement naar huis is gestuurd. Maar het Egyptische leger wil niet in deze positie verkeren. Ze wil niet dat alle problemen aan haar toegeschreven worden. Het leger is er altijd prat op gegaan staat èn volk te beschermen, dit geldt zeker voor de lage kaders. Het leger zit dus nu in grote problemen. Als het de stakingen gaat verbieden loopt het kans het volk tegenover zich te krijgen
Er lijkt ook een nieuw pan-Arabisme, een Arabisch nationalisme, op te komen. En dit keer anders dan ten tijde van Nasser. Het zal veel meer gebaseerd zijn op de eigen gezamenlijke Arabische cultuur in plaats van op het zich afzetten tegen het Westen.

Ook in Bahrein is een geweldloze beweging in opstand gekomen. Maar ook de machthebbers leren snel.
Het is te verwachten dat in de toekomst steeds meer dictaturen zullen vallen. Dictaturen staan dan niet langer meer garant voor stabiliteit. Amerika zal haar buitenlands beleid hierop moeten aanpassen, ze heeft dit eigenlijk al gedaan. Ze gaat zich inzetten voor een beheersbare vorm van democratie. De Amerikanen hebben altijd gezegd dat democratie gelijk staat aan de vrije markt; de geliberaliseerde markt waarin de Amerikaanse economie en bedrijfsleven oppermachtig blijven is hun grote belang. De Verenigde Staten zien dan ook het grootse gevaar in de sociale revolutie en niet zo zeer in een revolutie voor liberale waarden.
Er is echter ook een kans dat er een nieuw Arabisch machtsblok ontstaat, vergelijkbaar met dat in Latijns-Amerika, een machtsblok dat een veel onafhankelijker koers gaat varen en deel wordt van een multipolaire wereld

Met de revolutie in Egypte is het beeld van de te verwachten clash van de civiele beschavingen, het angstbeeld dat het Westen werd voorgehouden, in rook opgegaan. Het is nu voor iedereen zichtbaar dat de mensen in de Arabische wereld naar exact dezelfde waarden zoeken als de mensen in het Westen.
In komende verkiezingen zal het Moslimbroederschap zeker twintig procent van de stemmen krijgen. Het Moslimbroederschap zal in de toekomst deel uit gaan maken van de politieke macht in Egypte. De angst voor een nieuwe islamitische republiek is echter onterecht. Ook binnen het Moslimbroederschap zijn er verschillende stromingen. En er zijn zeker verschillen tussen de jongeren en de oude garde. Het denkraam van ‘de grote oorlog tegen de terreur’ klopt nu niet meer.
De wereld is in beweging. Er vindt een verschuiving van machten plaats. Misschien worden er zelfs andere vormen van democratie ontwikkeld. Het kan zijn dat het Westen haar voorsprong verliest, omdat daar de motiverende energie ontbreekt. In Egypte en veel andere landen is er positieve energie om aan de toekomst te werken.
De Verenigde Staten zijn nu enigszins hulpeloos. Ze verkeren nog in de oude toestand en ze verliezen hun grip op de wereld. Mubarak ging niet weg, toen zij dat zeiden. Ook de koning van Bahrein vertrekt niet zomaar op hun aandringen. Het volk bepaalt daar nu meer de situatie dan de Amerikanen.
Ook Israël is haar grip op het Midden-Oosten kwijt. Waarschijnlijk zal het vredesverdrag wat betreft vrede en geen oorlog met Egypte wel gehandhaafd worden. Egypte heeft hier veel voordeel van. Maar dat wil niet zeggen dat Egypte nog zal meewerken aan bijvoorbeeld de muur in de Sinaï-woestijn op de grens van Israël en Egypte. De kans dat binnenkort de blokkade van Gaza opgeheven wordt is groot. En de veranderingen gaan snel. De nieuwe minister van buitenlandse zaken in Jordanië heeft onlangs Israël een ‘terreurland’ genoemd. De positie van Israël verzwakt.
De kans dat Iran nog aangevallen wordt is nu kleiner. De Egyptenaren zullen daar niet voor zijn.
Toch is het nog niet vanzelfsprekend dat alle ondemocratische regiems als dominostenen zullen omvallen.
De rol van het leger in Egypte is bijzonder. Ze is niet vergelijkbaar met die in Tunesië. In Egypte is het leger altijd sterk verweven geweest met het regime. Het leger zal haar belangen gaan verdedigen en dat kan nog tot grote problemen gaan leiden.
In tegenstelling tot 1979 in Iran heeft Egypte op dit moment geen georganiseerde oppositie. In Iran waren Khomeini en de communisten heel sterk. Het Egyptische Moslimbroederschap is dat niet in die mate. De veranderingen zullen zeker niet gemakkelijk gaan, het zal een groot leerproces zijn. De National Democratic Party, de partij van Mubarak, moet worden afgebroken. Alle oude structuren moeten worden gezuiverd. Gelukkig hebben de vele jongeren nieuwe energie, ze willen de toekomst vormgeven naar hun eigen ideeën. De vrouwenbeweging groeit. Natuurlijk komt er ergens een verzadiging. Ook hier mag je geen paradijs verwachten. De middenklasse zal zich herstellen. Egypte is een conservatieve samenleving. De sociale strijd zal zeker verder gevoerd moeten worden. Samen met de strijd tot afbraak van het oude regime is dit allemaal geen kwestie van maanden maar van jaren.

We kunnen nu wel al spreken van een politieke aardverschuiving met gevolgen voor de hele wereld.