D4net Netwerk voor Dromers, Denkers, Durvers en Doeners

Problemen door clusterbommen in zuid-Libanon ernstiger dan in Irak, Afghanistan en Kosovo

Militaire woordvoerders in Israël blijven benadrukken dat alle wapens en munitie die door het Israëlische Leger in Libanon zijn gebruikt legaal zijn, “conform internationale standaarden.” Als er één land is dat deze standaarden heeft ontwikkeld dan is het de VS. Sinds begin jaren negentig, toen precisiegeleide wapens in grote hoeveelheden beschikbaar kwamen, heeft de VS tienduizenden clusterbommen gebruikt.

In de Golfoorlog van 1991 werden vooral in de stad Basra clusterbommen gebruikt door de Amerikaanse Luchtmacht om de Irakese strijdkrachten, lanceerinrichtingen en luchtafweerinstellingen aan te vallen. Basra werd beschouwd als een militair doelwit, omdat er veel Irakese strijdkrachten aanwezig waren. De Amerikaanse Marine en Marine Corps gebruikten clusterbommen in vrijwel ongelimiteerde hoeveelheden. Na de oorlog werd door de Amerikaanse legerleiding de bijzondere gevaren van dit type bommen erkend. De grote aantallen blindgangers veroorzaakten veel doden en gewonden onder de burgerbevolking. Er werd zelfs het gevaar erkend van het gebruik van clusterbommen buiten de bewoonde gebieden: duizenden Amerikaanse wapens – artillerie, raketten en bommen – die ‘submunities’ of ‘bomblets’ bevatten werden bij aanvallen op de Irakese strijdkrachten in de woestijn gebruikt. De Amerikaanse grondtroepen ervaarden ze later als een bedreiging bij hun eigen manoeuvres en operaties. Een beduidend aantal gewonden en doden onder Amerikaanse soldaten waren het gevolg van niet geëxplodeerde wapens, een nieuw soort “vriendelijk vuur.”

Tijdens de oorlog in Kosovo (1999) was er een veel groter aantal en soorten precisiegeleide wapens beschikbaar om doelen aan te vallen die voorheen alleen werden bestookt met wapens om gebieden militair onbruikbaar te maken, waaronder clustermunitie. De meeste NAVO-landen hadden bedenkingen om clustermunitie te gebruiken bij luchtaanvallen door de erkenning van hun bijzondere status, en de VS vermeed het gebruik in bewoonde gebieden. Toen er een clusterbom incident plaatsvond in de zuid-Servische stad Nis beperkte de VS het gebruik van clustermunitie voor twee weken. De naoorlogse submunities, zelfs in de zogenaamde “wettelijke” en “gelegitimeerde” aanvallen waren echter nog steeds een bijzonder probleem, éénderde van de slachtoffers werd veroorzaakt door clusterbommen, maar dat de standaard sinds de Golfoorlog van 1991 was veranderd is een feit.

In de Irak-oorlog van 2003 kwam ook het Amerikaanse Leger in actie dat sinds 1991 niet meer betrokken was geweest bij intensieve conventionele gevechtshandelingen. Dit onderdeel van het Amerikaanse militaire apparaat had niet de ervaringen doorleeft wat de Amerikaanse Luchtmacht had doorgemaakt met het gebruik van clustermunitie. Artillerie-eenheden van het Amerikaanse Leger maakten in grote hoeveelheden gebruik van allerlei soorten clustermunitie. Vele Irakese burgers werden er door getroffen en het aantal niet geëxplodeerde submunities was groot in plaatsen als Hillah en Hindijah. In de discussies daarna onder legercommandanten en juristen - na Bush’ triomfantelijke speech dat de oorlog beëindigd was – bestond overeenstemming dat herevaluatie van clusterbommen noodzakelijk was en werd erkend dat er alternatieven moesten worden gevonden. Maar toen ging de oorlog in Irak verder en verzandde de discussie over het probleem. Maar niet helemaal: clusterbommen worden sinds 2003 nauwelijks gebruikt door de Amerikaanse strijdkrachten. De “standaard” is dat ze juist geen “standaardwapens” zijn. In september 2005 noemde Brigadier Generaal Charles J. Dunlap Jr., inmiddels de tweede topjurist bij de Amerikaanse Luchtmacht clustermunitie “the third rail of international law” (een politiek beladen thema binnen het internationaal recht), niet illegaal, maar een beduidend gevaar. Een gevaar dat vooral wordt bepaald door de hoge graad aan blindgangers.

Het grootste deel van de niet geëxplodeerde bomblets die door mijnopruimingsteams werden gevonden in het zuiden van Libanon waren afkomstig van Israëlische artilleriekanonnen en meervoudige raketlanceerinrichtingen. Slechts een klein aantal van clusterbommen die vanuit de lucht werden afgeschoten (submunities van de CBU-26 clusterbom) zijn op de grond aangetroffen. Waarschijnlijk heeft de Israëlische Luchtmacht dezelfde lessen geleerd als de Amerikaanse Luchtmacht, namelijk dat het gevaar van het gebruik van clusterbommen in de meeste omstandigheden moet worden afgewogen tegen de militaire voordelen.

Het door de VS aangekondigde onderzoek naar het gebruik van clustermunitie door Israël in het zuiden van Libanon ligt politiek gevoelig. De regering Bush heeft Israël volledig gesteund in de oorlog tegen Hezbollah en voortdurend verklaard dat de Israëlische aanvallen defensief waren en er bij Israël verscheidene malen op aangedrongen slachtoffers onder de burgerbevolking zo beperkt mogelijk te houden.

Het is vaker gebeurd dat het Amerikaanse departement van Buitenlandse Zaken onderzoek heeft gedaan naar “misbruik” van Israël van door de VS geleverde wapens. In 1978, 1979 en 1981 rapporteerde het departement aan het Congres dat Israël Amerikaans-Israëlische overeenkomsten van het gebruik van Amerikaanse wapens voor doeleinden anders dan verdediging “mogelijk heeft overtreden.” Maar al die onderzoeken resulteerden niet in strafmaatregelen tegen Israël. In 1982 staakte de regering Reagan de aanvoer van clusterbommen naar Israël na een onderzoek door het Congres dat vond dat Israël de overeenkomsten had overtreden bij het gebruik ervan tijdens de invasie van Israël in Libanon. In 1988 werd dit moratorium weer opgeheven toen de VS en Israël de overeenkomsten over de beperkingen op het gebruik van clustermunitie, die dateren van 1976, herbevestigden.

Tijdens president Bush’ eerste termijn van zijn presidentschap stelde het departement van Buitenlandse Zaken een onderzoek in naar het “misbruik” door Israël van Amerikaanse Apache helikopters bij de sluipmoorden op Palestijnse leiders. Anonieme ambtenaren van het departement verklaarden dat de overeenkomsten waren overtreden, maar dat die bevindingen geen gevolgen hadden door ingrijpen vanuit de hogere echelons van het departement.

Inmiddels gaan er steeds meer stemmen op voor onderzoek naar het Israëlische gebruik van clusterbommen in Libanon. In de Frankfurter Rundschau van 29 augustus riep de Duitse minister voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (BMZ) Heidemarie Wieczorek-Zeul, net teruggekeerd van een fact-finding missie in Libanon, op tot een VN-onderzoek die “het mogelijke misbruik van clusterbommen door Israël tegen burgers in Libanon moet uitzoeken”. Ook de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov riep 8 september op tot een dergelijk onderzoek.

Wellicht dat Duitsland het land wordt dat de leiding gaat nemen in het uitbannen van clusterbommen, net als Canada eerder heeft gedaan met de campagne tegen landmijnen.
In een interview met Morgenmagazin op het TV-kanaal van ZDF roept Wieczorek-Zeul op tot een ban op alle clusterbommen. Tot op heden heeft alleen België, in juni 2006, een wet aangenomen die clustermunitie verbiedt. Australië heeft sinds april 2003 een moratorium ingesteld. Maar zelfs als er een VN-Verdrag komt voor het uitbannen zal het nog lang duren voordat het effect sorteert. Landmijnen zijn inmiddels ook verboden onder een VN-Verdrag, maar ze worden nog altijd gebruikt. Pas nadat een groot aantal landen het verdrag ratificeert neemt de druk op landen die dat nog niet hebben gedaan beduidend toe. Op dit moment hebben ongeveer 58 landen clusterbommen in hun militaire arsenalen, waarvan de VS en Rusland de grootste voorraden bezitten.

Intussen neemt het aantal doden en slachtoffers met verminkingen in Libanon gestaag toe. Volgens Chris Clark van de Mine Action Service van de VN (UNMAS) zijn er 13 mensen gedood en 46 verwond of verminkt; tenminste twee van de doden en 11 van de gewonden zijn kinderen (31 augustus). Mensen keren terug in postapocalyptische landschappen waar gebouwen en infrastructuur gedeeltelijk of totaal zijn gesloopt. Een enkele clusterbom aanval kan submunitie verspreiden over één vierkante kilometer. Mijnopruimingsdeskundigen van de VN hebben tot dusver 100.000 niet geëxplodeerde clusterbomblets – de facto 100.000 landmijnen - gevonden op 359 verschillende plekken. Verder zijn er 20.000 andere soorten van blindgangers, waaronder landmijnen, geïdentificeerd. De 400.000 landmijnen die Israël achterliet tijdens de bezetting van het zuiden van Libanon (1982-2000) zijn hier niet meegerekend. De nog immer voortdurende opruiming van deze landmijnen is door de oorlog flink vertraagd en bemoeilijkt doordat Israël gemarkeerde mijnenvelden met militaire bulldozers overhoop heeft gehaald.

Circa 250,000 mensen kunnen niet terugkeren omdat hun huizen zijn verwoest of door de blindgangers. VN-chef voor humanitaire zaken Jan Egeland noemt de statistieken “schokkende nieuwe informatie”. “Wat schokkend is en volledig immoreel is: 90% van de aanvallen met clusterbommen gebeurde de laatste 72 uur van het conflict, toen we wisten dat er een oplossing zou komen,” zei hij. UNMAS verklaart dat het nog vele maanden, mogelijk jaren, zal duren voordat vele woonwijken en landbouwgebieden weer begaanbaar zullen zijn. Steve Goose van Human Rights Watch verklaart dat de situatie veel ernstiger is dan wat zijn organisatie heeft aangetroffen in Irak, Afghanistan and Kosovo.

Secretaris Generaal Kate Gilmore van Amnesty International verklaart in de Jerusalem Post van 2 september: “Het gebruik van clusterbommen in het hart van waar mensen leven is duidelijk in strijd met het verbod op niet discriminerende aanvallen en is daardoor een grove overtreding van het internationaal humanitair recht.” En: “Het is ongehoord dat, ondanks officiële verzoeken van de VN, Israël nog steeds geen landkaarten heeft verschaft met de gebieden die doelwit waren van clusterbommen. Dit gemis brengt de levens van Libanese burgers, vooral kinderen, nog verder in gevaar.”

Op 6 september werden twee Libanese militairen gedood en een derde gewond bij een poging om submunitie onschadelijk te maken in Aita al-Jabal, vlakbij de Israëlische grens. Volgens de VN-organisatie OCHA die hulpverlening in Libanon coördineert zijn er op dit moment 10 VN-teams actief met het onschadelijk maken van niet geëxplodeerde munitie. De teams worden gecoördineerd vanuit het Mijn Actie Coördinatiecentrum (MACC) van de VN en werken samen de mijnopruimingsdienst van het Libanese Leger, experts van de Britse NGO Mines Advisory Group (MAG) en andere NGOs. Volgens verschillende bronnen is ook Hezbollah betrokken bij het ruimen van blindgangers. Volgens Frank Masche van MAG worden er per dag tussen de 50 en 100 clustersubmunities gedetoneerd; het beste resultaat tot nu toe waren 154 stuks op één dag. Op 4 september hebben de teams in totaal 3.940 stuks onschadelijk gemaakt.

Henk van der Keur
10 september 2006

Bronnen:

Washington Post, August 26, 2006. Glenn Kessler. State Dept. Probes Use of Bombs - Pact With Israel Bans U.S. Cluster Munitions in Civilian Areas
http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/25/AR2006082500209.html

UN News Briefing Jan Egeland, 30 August 2006
http://www.un.org/News/briefings/docs/2006/060830_Egeland.doc.htm
BBC News; Wednesday, 30 August 2006. UN denounces Israel cluster bombs
http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/2/hi/middle_east/5299938.stm

Jerusalem Post, August 31, 2006. IDF defends use of cluster bombs in Israel

CNN, August 31, 2006. U.N.: Israeli cluster bombs an 'outrage'

The Independent, UK, 31 August 2006. Ben Russell, Political Correspondent. Pressure for ban on cluster bombs as Israel is accused of targeting civilians

William M. Arkin on National and Homeland Security Solving the Cluster Bomb Problem
http://blog.washingtonpost.com/earlywarning/2006/08/solving_the_cluster_bomb _probl.html

Jerusalem Post, Sep. 2, 2006. Jonny Paul. Amnesty calls for disclosure by Israel

BBC News, 6 September 2006. Two die in Lebanon bomb clear-up

IRIN, 7 September 2006. LEBANON: Agencies and others tackle cluster bomb threat
http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=55445&SelectRegion=Middle_East&SelectCountry=LEBANON

Meer informatie:
Human Rights Watch Documents on Cluster Bombs
http://www.hrw.org/doc/?t=arms_clusterbombs

How Human Rights Watch lost its way in Lebanon
Jonathan Cook, Electronic Lebanon, 7 September 2006
http://electronicintifada.net/v2/article5698.shtml